IMPLIKACJE PODEJŚCIA

10d3c7383d54016629c938e2ea9ef6f1

Integracja dotychczasowych koncepcji dotyczących afektu społecz­nego i poznania społecznego jest ważna zarówno teoretycznie, jak praktycznie. Z perspektywy teoretycznej integracja współczesnych prac zajmujących się poznaniem społecznym z klasycznymi modelami ewaluacji interpersonalnej przynosi potencjalne korzyści obu podejś­ciom. W szczególności — współczesne teorie efektywności poznawczej mogą uściślać wcześniejsze idee dotyczące konstruowania ewaluacji. Podobnie klasyczne teorie ocen globalnych mogą rozwijać współczesne modele poznania społecznego w odniesieniu do kluczowego problemu afektu interpersonalnego. Proponowane podejście jest głównie ukierun­kowane na takie podstawowe problemy teoretyczne. Podejście to ma także pewne znaczenie aplikacyjne. Po pierwsze, warto powtórzyć, że model uzupełnia tradycyjne ujęcie stereotypizacji. Poza tym podejście to ma potencjalne znaczenie dla zrozumienia postaw konsumenckich, zachowań politycznych czy grupowego podej­mowania decyzji. Zwięźle przedstawimy każde z tych zagadnień, aby nieco szerzej pokazać implikacje tego podejścia.Psychologowie społeczni w różny sposób definiowali stereotypy (Ashmore, Del Boca, 1981; Brigham, 1971; Brown, 1965; Katz, Brały, 1933; Schneider i współaut., 1979). Dla naszych celów stereotypy mogą być traktowane jako schematy obejmujące przekonania obser­watora o atrybutach osoby bodźcowej, które obserwator zakłada w następstwie zaklasyfikowania tejże osoby i których istnienie przyj­muje bez wyraźnego dowodu, że dana jednostka faktycznie atrybuty te posiada.

Continue Reading

OCENA OBSERWATORA

images (1)

Jeżeli oceny obserwatora zależą od osoby bodźcowej, wówczas jest mało prawdopodobne, że podstawą reakcji afektywnych będzie kategoria. Oprócz różnic związanych z modalnością, wzajemnością, złożonoś­cią, presją czasu i wiedzą jest jeszcze i ta, że dla obserwatora ludzie są bodźcem daleko bardziej znaczącym aniżeli lista słów. Na przykład realna osoba jest „czynnikiem sprawczym” w danym otoczeniu, podczas gdy nie jest nim lista słów. Żywy człowiek angażuje Ja, ponieważ jest bardziej podobny do obserwatora niż lista słów. Jak zauważono wcześniej, żywi ludzie także rewanżują się oceną. Z tych i innych względów społecznych oceny obserwatora często zależą od innych ludzi.Uzależnienie ocen zwiększa koncentrację na informacjach niezgod­nych (Erber, Fiske, 1984). Uzależniony w swej ocenie obserwator jest prawdopodobnie bardziej motywowany do wytężonego myślenia niż obserwator, który takiego uzależnienia nie odczuwa. Nie znaczy to, że obserwator uzależniony w swej ocenie musi być dokładny, znaczy to tylko tyle, że taka osoba jest bardziej motywowana do osiągnięcia poczucia precyzji i dlatego szczególną uwagę będzie zwracała na niezgodności. To z kolei powinno skłaniać do przetwarzania analitycz­nego, jak była o tym mowa, a zatem uzależnienie oceny będzie hamować kategoryzację.

Continue Reading

WIĘKSZA WIEDZA

images (2)

ludzie posiadający większą wiedzę potrafią przetwarzać nie tylko informacje zgodne, tak jak i inni, ale mają także dodatkową zdolność prze­twarzania informacji niezgodnych kiedy otrzymują oba te rodzaje informacji. Z dotychczasowych badań wynika, że wiedza zwiększa „przepustowość” obserwatora w przypadku manipulowania infor­macjami sprzecznymi kategorialnie, ale dzieje się tak w bardzo specyficznych warunkach: kiedy zgodne i niezgodne informacje dostępne są jednocześnie oraz (2) kiedy zarówno ludzie mający rozległą wiedzę, jak ci, którzy mają wiedzę uboższą, są w posiadaniu informacji zgodnych (Fiske, Kinder, Larter, 1983). A zatem ludzie posiadający dużą wiedzę są bardziej wnikliwi w sytuacjach, w których innym dopasowywanie do kategorii stereo­typowych się nie udaje. Kiedy zawartość treściowa tych kategorii znana jest zarówno ludziom o dużej wiedzy, jak ludziom o mniejszej wiedzy, to ci, którzy mają większą wiedzę, potrafią przetwarzać informacje niezgodne w sposób pełniejszy niż ci, którzy mają mniejszą wiedzę, dzięki czemu nie muszą bezwzględnie odwoływać się do kategorii społecznych. (W stosunku do tej hipotezy odnotować można dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, ludzie o większej i mniejszej wiedzy różnią się zazwyczaj nie tylko tym, że są bardziej pojętni w jakiejś specyficznej dziedzinie. Po drugie, przewidywania te dotyczą przede wszystkim zróżnicowanej przepustowości informacyjnej w warunkach wspólnej wiedzy, jak stwierdzono wyżej charakteryzując dwa warunki wyjściowe. Hipoteza ta odnosi się zatem do ściśle określonych warunków opisanych wyżej).

Continue Reading

PRESJA CZASU

images (3)

Wraz ze wzrostem presji czasu wzrasta prawdopodobieństwo, że podstawą reakcji afektywnych będą kategorie. Przy założeniu, że obserwatorzy mają ograniczoną zdolność prze­twarzania informacji społecznych, kategoryzacja zaś upraszcza prze­twarzanie, ograniczenie czasu przewidzianego na ewaluację społeczną powinno zwiększyć częstotliwość przetwarzania kategorialnego nawet w przypadku niezgodności atrybutów. Odwrotnie, wydłużenie przewi­dzianego czasu powinno odwodzić obserwatora od kategoryzacji. Antidotum na wzrastającą złożoność bodźców pochodzących ze świata realnego byłoby więc wydłużenie czasu przeznaczonego na wydanie oceny. Jednakże w warunkach naturalnych reakcja na innych musi często zamknąć się w ułamkach sekundy. Aby uogólnić model na sytuacje naturalne, należy uwzględnić zmienność czasu przeznaczonego na ewaluację społeczną.Jeżeli obserwator ma obszerną wiedzę na temat danej kategorii społecznej, jest mało prawdopodobne, że kategoria będzie podstawą jego reakcji afektywnej.Innym antidotum na wzrastającą złożoność zadania jest wzrost „przepustowości informacyjnej” obserwatora. Wszystko wskazuje na to, że ludzie mający rozległą wiedzę przechowują informacje zgodne z kategorią w sposób bardziej skondensowany i zorganizowany niż ludzie, którzy mają wiedzę mniejszą (J.R. Anderson, 1981; Chase,Simon, 1973; Chi, Koeske, 1983). Informacje zgodne zmagazynowane są w większych blokach (chunks) z większą liczbą połączeń między poszczególnymi składnikami (Hayes-Roth, 1977; Fiske, Dyer, 1985). Ponieważ informacje zgodne z kategorią są bardziej skondensowane, zwiększa się przepustowość kanału informacyjnego.

Continue Reading

WZROST PRAWDOPODOBIEŃSTWA

images

Wraz ze wzrostem złożoności bodźców wzrasta prawdopodobieństwo, że podstawą reakcji afektywnych będą kategorie.Jak już stwierdziliśmy, kategorie społeczne występują po części dlatego, że pozwalają obserwatorowi nadać sens złożonym bodźcom. Tendencja ta powinna się nasilać wraz ze wzrostem złożoności bodźców społecznych. Żywi ludzie są bodźcem daleko bardziej złożonym niż lista słów. Ludzie przystosowują się do tego, że są obiektem percepcji, lista słów nie. Ludzie zmieniają się, lista słów się nie zmienia. Trwałe cechy ludzi rozpoznaje się w trybie wnioskowania (jak już zaznaczono), lista słów stawia mniejsze wymagania w tym względzie. W przypadku ludzi trudniej skontrolować trafność wniosków niż w przypadku listy słów, gdzie może ona wynikać z przyjętych założeń. Biorąc więc pod uwagę ów aspekt złożoności należy oczekiwać, że kategoryzacja będzie częściej stosowana wtedy, kiedy bodźcem jest żywa osoba, niż wtedy, kiedy jest nim lista słów.Z drugiej strony, złożoność może paraliżować kategoryzację. Jest bardzo prawdopodobne, że bodziec wystarczająco złożony będzie zawierał atrybuty niezgodne z jakąkolwiek kategoryzacją. A zatem złożoność informacji czyniłaby przetwarzanie kategorialne mniej prawdopodobnym. Wynika z tego, że złożoność, począwszy od pewnego poziomu, powinna kolidować z przetwarzaniem kategorial- nym, jako że wzrosło prawdopodobieństwo napotkania i pełnego przetwarzania niezgodności. Gdy bodźcem jest lista słów, a nie ludzie, złożoność jest zagadnieniem o mniejszym znaczeniu. Dalsze badania muszą rozstrzygnąć, które z konkurencyjnych przewidywań jest prawdziwe.

Continue Reading

KONCENTRACJA NA ATRYBUTACH

myśliciel

W sytuacji koncentracji na atrybutach badani oczekiwali na spotkanie z byłym pacjentem, nie wiedząc, na co był chory, na filmie natomiast oglądali osobę o cechach schizofrenika.Oczekiwano, że w dwóch pierwszych sytuacjach eksperymentalnych uaktywnione zostanie przetwarzanie kategorialne, a w dwóch pozo­stałych przetwarzanie analityczne. Te sytuacje powtórzono w od­niesieniu do stereotypu paraplegika.Innowacją w tych badaniach było zastosowanie videokaset, po obejrzeniu których badani relacjonowali swoje reakcje. Pierwsze pytanie dotyczyło oceny sympatyczności ekspacjentów, co umożliwiało pomiar czasu latencji reakcji afektywnych. Eksperyment był więc tradycyjnym testem modelu: czas latencji reakcji mierzono po 3-minutowym filmie video, badani oceniali rzeczywistą jakoby osobę, z którą mieli się spotkać, a cała sytuacja była silnie angażująca.Pomimo zastosowanej innowacji otrzymano wyniki pokrywające się z wynikami tych badań, w których stosowaliśmy tylko listy cech. W obu sytuacjach uaktywniających przetwarzanie kategorialne, badani odpowiadali znacznie szybciej niż w warunkach uaktywniających przetwarzanie analityczne. Tak więc wyniki świadczą o tym, że model jest generalizowalny; reakcje afektywne na osobę przedstawioną na filmie, w końcu jednak rzeczywistą, z którą badani mieli się rzekomo spotkać, pokazywały taki sam rozkład latencji reakcji, jak w przypadku reakcji afektywnych na osobę bodźcową opisywaną przez etykietę i listę cech. Przy założeniu takiego poziomu generalizowalności inne hipotezy koncentrują się na specyficznych aspektach sytuacji bardziej naturalnych.

Continue Reading

ZWERYFIKOWANE CECHY

pobrane (1)

Eksperymentator manipulował etykietą kategorialną infor­mując, że pacjenta przyjęto do szpitala rok temu z rozpoznaniem schizofrenii lub paraplegii. Następnie badanym mówiono, że w trakcie realizacji programu ustalono, że rozmowy przebiegają lepiej, jeżeli pacjenci najpierw krótko zaprezentują się swoim przyszłym rozmów­com za pośrednictwem filmów nagranych na videokasetach.Videokasety informowały o atrybutach pacjentów. Aczkolwiek ich zawartość werbalna utrzymana była na poziomie stałym (hobby, prace w okresie lata, przeszłość, plany), to kontekst pozawerbalny zróż­nicowano zależnie od typu sytuacji eksperymentalnej. Na przykład w przypadku schizofrenika warunki eksperymentalne były następujące:W sytuacji zgodności badani oczekiwali na spotkanie z osobą określaną jako „schizofrenik” i oglądali film, w którym występowała osoba o cechach schizofrenika. Na podstawie pretestów zakwalifikowano do nich następujące cechy: „nerwowy”, „rozkojarzony”, „po­dejrzliwy” (suspicious).W sytuacji koncentracji na etykiecie badani oczekiwali na spotkanie z osobą określaną jako „schizofrenik”, a oglądali film, w którym występowała osoba o cechach neutralnych, „człowiek bez wyrazu”.W sytuacji niezgodności badani oczekiwali na spotkanie ze schizofrenikiem, podczas gdy na filmie oglądali osobę o cechach paraplegika („przyjacielski”, „towarzyski”, „skłonny do zwierzeń”, „zdecydowany”). Na podstawie wcześniejszych badań stwierdzono, że cechy te są zgodne z etykietą paraplegika i niezgodne z etykietą schizofrenika, w odniesieniu więc do tych dwóch stereotypów mogły być wykorzystane w układzie wzajemnie zrównoważonym.

Continue Reading

WARUNKI GRANICZNE

pobrane

Można spodziewać się, że proponowany model okaże się mniej lub bardziej zawodny, gdy respondenci nie otrzymają abstrakcyjnych gotowych cech i etykiet kategorialnych. Wzajemność zmienia się, ponieważ lista słów nigdy nie zastąpi żywego człowieka, który niewątpliwie będzie nawzajem obserwował obserwatora. Można przypuszczać, że osoba bodźcowa, którą posądza się o to, że jedno­cześnie formuje ocenę globalną obserwatora, powinna hamować gotowość tegoż obserwatora do szybkiego wydawania sądów bazują­cych na kategoriach. Zakładając, że osoba bodźcowa może również poddawać go szybkim bazującym na kategoriach ocenom (że jest np. osobą łatwo ulegającą uprzedzeniom), obserwator może mieć opory przed nazbyt pospieszną jej kategoryzacją przez wzgląd na prezentację swojej własnej osoby.Ogólną generalizowalność w aspekcie modalności i wzajemności zweryfikowano w badaniach pilotażowych. Neuberg i Fiske (1983) dokonali konceptualnej replikacji badań Fiske, Beattie i Milberg (1983), w której wykorzystano cztery typy sytuacji eksperymentalnych: zgodności, koncentracji na etykiecie, niezgodności i koncentracji na atrybutach. Badanych werbowano rzekomo do pomocy w Programie Reintegracji Pacjentów w lokalnym szpitalu. Po przybyciu na miejsce dowiadywali się, że mają odbyć 20-minutową rozmowę z byłym przewlekle chorym pacjentem, co ma pomóc mu w przyzwyczajeniu się do codziennych spotkań i ewentualnie ułatwić podjęcie pracy bądź przygotowanie się do rozmów kwalifikacyjnych przed przyjęciem do szkoły.

Continue Reading

KIERUNKI DALSZYCH POSZUKIWAŃ

psychologia_obraz340

Dotychczas koncentrowaliśmy się na dość szczegółowej analizie koniecznej do tego, aby opisać i zweryfikować proponowany model przetwarzania afektywno-poznawczego. Wnikliwe metody i teorie zaczerpnięte z psychologii poznawczej po wprowadzeniu niewielkich korekt nadają się do weryfikacji modeli przetwarzania informacji społecznych (Taylor, Fiske, 1981), czasem jednak ich generalizowalność w odniesieniu do bardziej naturalnych sytuacji społecznych jest ograniczona. Główna zmiana polega na tym, że jako materiału bodźcowego zamiast list słów użyto ludzi, a różnice między tymi dwoma rodzajami stymulacji mogą mieć istotne znaczenie dla weryfi­kacji modelu.Listy słów jako obiekty percepcji różnią się od żywych ludzi pod kilkoma względami. Są to różnice teoretycznie ważne we wszystkich badaniach nad poznaniem społecznym (Fiske, Taylor, 1984) i mogą stwarzać problemy specyficzne dla tego modelu. Różnice te, choćby w niewielkim stopniu, dotyczą modalności, wzajemności (reciprocity), złożoności, presji czasu, wiedzy oraz ważności (significance).Kiedy przedmiotem spostrzegania staje się nie lista słów, ale żywa osoba, zmianie ulega modalność i potencjał wzajemności. Modalność zmienia się, ponieważ listy słów omijają fazę transformacji konkretnych zachowań, cech fizycznych i sytuacji w opisujące je abstrakcyjne przymiotniki.

Continue Reading

W WARUNKACH LABORATORYJNYCH

psychologia-sportu-falszywy-obraz

Skoro zakłada się, że kategorie społeczne są z reguły bardziej centralne niż cechy, a jedne cechy bardziej centralne niż inne, to podobnie niektóre kategorie społeczne będą ważniejsze niż inne kategorie społeczne. Jest to problem, który trapił psychologów już od pewnego czasu. Która spośród wielu kategorii społecznych, jakimi jednostka może posłużyć się do etykietowania innych, będzie dominu­jąca? Jak zaznaczono wcześniej w modelu podstawowym, kategoriami centralnymi staną się najprawdopodobniej te kategorie, z którymi obserwator zapoznał się wcześniej (efekt pierwszeństwa), które wyróż­niają daną osobę na tle innych (efekt wyrazistości), których obserwator używał ostatnio lub częściej w innym kontekście (efekt uprzedzenia) oraz kategorie, które odpowiadają aktualnym odczuciom (efekt paralelności stanów emocjonalnych).Afekt może być oznakowany przez etykietę kategorii społecznej albo przez atrybuty silnie skojarzone z daną kategorią. W warunkach laboratoryjnych kategorie są często oznakowane etykietą; w świecie realnym natomiast kategorie społeczne rzadko są podane wprost, często trzeba o nich wnioskować pośrednio. Katego­ryzacja może być wynikiem etykietowania bezpośredniego albo deduk­cji z wiązki atrybutów silnie skojarzonych z daną kategorią. Siła skojarzeń między zbiorem atrybutów z etykietą kategorialną powinna decydować o tym, czy atrybuty wskażą kategorię nie oznakowaną etykietą.

Continue Reading